Ο Κρόνος είχε ήδη το πιο διάσημο γεωμετρικό καιρικό φαινόμενο στο Ηλιακό Σύστημα: ένα τεράστιο εξάγωνο γύρω από τον βόρειο πόλο του. Τώρα το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble αποκάλυψε ότι στην άλλη άκρη του πλανήτη σχηματίζεται κάτι ακόμη πιο απρόσμενο — ένα γιγάντιο ατμοσφαιρικό κύμα με δέκα πλευρές.
Το νέο «δεκάγωνο» περιβάλλει τον νότιο πόλο του αέριου γίγαντα και δεν φαίνεται να είναι ένα στατικό σχέδιο ζωγραφισμένο στα σύννεφα. Οι παρατηρήσεις δείχνουν μια δομή που εξελίσσεται και γίνεται πιο καθαρή με τον χρόνο. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται ένα μεγάλο, κανονικό πολυγωνικό ρεύμα στο νότιο ημισφαίριο του Κρόνου.
Κρυβόταν εκεί ή μόλις γεννήθηκε;
Η ανακάλυψη προέκυψε όταν οι ερευνητές συνέδεσαν παρατηρήσεις πολλών ετών από το πρόγραμμα OPAL του Hubble, το οποίο φωτογραφίζει συστηματικά τις ατμόσφαιρες των εξωτερικών πλανητών. Σύμφωνα με την ESA/Hubble, διακριτικές ενδείξεις της δομής εμφανίζονται σε δεδομένα από το 2023 και το σχήμα έγινε πιο ευδιάκριτο αργότερα.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή οι επιστήμονες αναζητούσαν για δεκαετίες ένα νότιο αντίστοιχο του βόρειου εξαγώνου. Εικόνες του Hubble από το 1990 και παρατηρήσεις της αποστολής Cassini, η οποία βρισκόταν σε τροχιά γύρω από τον Κρόνο από το 2004 έως το 2017, δεν έδειχναν μια αντίστοιχη μακρόβια δομή. Η σημερινή εικόνα επομένως δεν αποδεικνύει απλώς ότι το δεκάγωνο ήταν δύσκολο να φανεί· αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να σχηματίστηκε σχετικά πρόσφατα.
Ο νότιος πόλος είχε για χρόνια δυσμενή κλίση ως προς τη Γη, εξαιτίας των μακρών εποχών του Κρόνου. Καθώς επέστρεφε σταδιακά στο οπτικό μας πεδίο, ερασιτέχνες αστρονόμοι εντόπισαν πρώτοι μια κυματοειδή ζώνη σε επίγειες εικόνες του 2024. Παρατηρήσεις του 2025 ενίσχυσαν την υποψία και το Hubble έδωσε την καθαρότητα που χρειαζόταν για να επιβεβαιωθεί η δεκάπλευρη μορφή.
Δεν είναι απλώς ένα σύννεφο
Οι εικόνες πάρθηκαν σε διαφορετικά μήκη κύματος, τα οποία ανιχνεύουν διαφορετικά ύψη μέσα στην ατμόσφαιρα. Το μοτίβο εμφανίζεται σε περισσότερα από ένα στρώματα. Αυτό δείχνει ότι πρόκειται για κατακόρυφα εκτεταμένη δομή μέσα σε ένα ισχυρό αεριώδες ρεύμα και όχι για μια επιφανειακή σειρά νεφών που έτυχε να σχηματίσει γωνίες.
Η μελέτη, με επικεφαλής τον Agustín Sánchez-Lavega του Πανεπιστημίου της Χώρας των Βάσκων, δημοσιεύθηκε στο Science Advances. Οι ερευνητές δεν ισχυρίζονται ότι έχουν ήδη εξηγήσει τον μηχανισμό. Τα ατμοσφαιρικά κύματα μπορούν να αλληλεπιδρούν με γρήγορα ρεύματα και βαθύτερες κινήσεις αερίων, όμως χρειάζονται νέες παρατηρήσεις και υπολογιστικά μοντέλα για να φανεί ποιο σενάριο ταιριάζει στον Κρόνο.
Το παράξενο σχήμα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν συγκρίνεται με το βόρειο εξάγωνο. Εκείνο παρατηρείται σταθερά για περισσότερο από σαράντα χρόνια. Το νότιο δεκάγωνο, αντίθετα, δείχνει νεότερο και πιο μεταβαλλόμενο. Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν θα σταθεροποιηθεί, αν θα αλλάξει αριθμό πλευρών ή αν θα διαλυθεί.
Γιατί χρειαζόμαστε τηλεσκόπια που κοιτούν ξανά και ξανά
Η ανακάλυψη δεν προήλθε από μία θεαματική, τυχαία λήψη αλλά από τη σύγκριση εικόνων στον χρόνο. Αυτό είναι το μεγάλο πλεονέκτημα προγραμμάτων όπως το OPAL: μετατρέπουν το τηλεσκόπιο σε μακροχρόνιο παρατηρητή του πλανητικού «καιρού».
Η ίδια λογική της συνεχούς παρατήρησης βρίσκεται πίσω από το νέο ευρύ βλέμμα του διαστημικού τηλεσκοπίου Roman, ενώ το James Webb έχει ήδη αποκαλύψει λεπτομέρειες όπως νερό και σκόνη κοντά στη μαύρη τρύπα του Γαλαξία. Ακόμη και πολύ πιο κοντά μας, οι αόρατες μεταλλικές δομές της ιονόσφαιρας έγιναν κατανοητές όταν μετρήθηκαν ταυτόχρονα από πολλά σημεία.
Δες κ αυτό
Για το δεκάγωνο, η επόμενη πράξη θα γραφτεί από το Hubble, το Webb και τις εικόνες που συνεχίζουν να στέλνουν παρατηρητές από τη Γη. Προς το παρόν, ο Κρόνος μάς θυμίζει ότι η ατμόσφαιρά του δεν είναι ένα παγωμένο σκηνικό. Είναι ένα εργαστήριο σε κίνηση, ικανό να δημιουργεί γεωμετρία σε πλανητική κλίμακα.
NASA, ESA, STScI, A. Sánchez-Lavega (University of the Basque Country), A. Simon (NASA-GSFC), M. Wong (UC Berkeley); Image Processing: A. Pagan (STScI). CC BY 4.0. Πηγή εικόνας
