Ένα μεσαιωνικό Ευαγγέλιο μπορεί να διαβάζεται ως θρησκευτικό κείμενο, να μελετάται ως έργο τέχνης και να εξετάζεται ως ιστορικό αντικείμενο. Τώρα αποδεικνύεται ότι μπορεί να λειτουργεί και σαν βιολογική χρονοκάψουλα. Μέσα στις περγαμηνές ορισμένων από τα γνωστότερα ευρωπαϊκά χειρόγραφα, επιστήμονες εντόπισαν γενετικά ίχνη ενός ιού που προσέβαλλε τα πρόβατα πριν από αιώνες.
Η εξήγηση βρίσκεται στο ίδιο το υλικό των σελίδων. Η περγαμηνή δεν είναι χαρτί· κατασκευαζόταν από επεξεργασμένο δέρμα ζώων. Αν ένα πρόβατο είχε μολυνθεί από τον ιό της ευλογιάς των προβάτων πριν χρησιμοποιηθεί το δέρμα του, μικρά τμήματα του παθογόνου μπορούσαν να παραμείνουν παγιδευμένα στις ίνες και να επιβιώσουν πολύ περισσότερο από τη μνήμη της αγέλης.
Περισσότερα από 750 δείγματα σε 14.000 χρόνια
Η διεθνής ομάδα, με επικεφαλής ερευνητές του University College Dublin, εξέτασε πάνω από 750 δείγματα από την Ευρασία, καλύπτοντας χρονικό εύρος περίπου 14.000 ετών. Το υλικό δεν προερχόταν μόνο από βιβλία, αλλά και από αρχαιολογικά οστά, δέρματα και ιστορικά κτηνιατρικά δείγματα.
Σύμφωνα με το Pirbright Institute, οι ερευνητές αναγνώρισαν 39 αρχαίες περιπτώσεις ευλογιάς των προβάτων και ανασύνθεσαν 22 αρχαία ιικά γονιδιώματα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν καλά διατηρημένα δείγματα από πρόβατα της Εποχής του Χαλκού στην Κεντρική Ασία, αλλά και γενετικά ίχνη σε μεσαιωνικές περγαμηνές από τη Βρετανία, τη Γαλλία και την κεντρική Ευρώπη.
Στα χειρόγραφα περιλαμβάνονται τα York Gospels και σελίδες με Επιστολές του Αποστόλου Παύλου που χρονολογούνται περίπου στον 8ο αιώνα. Η ανίχνευση δεν σημαίνει ότι οι αναγνώστες κινδύνευαν να κολλήσουν από το βιβλίο. Οι ερευνητές αναζητούσαν θραύσματα αρχαίου DNA, όχι ενεργό ιό. Το εύρημα καταγράφει το παρελθόν του ζώου από το οποίο προήλθε η περγαμηνή.
Ένα εξαφανισμένο μεσαιωνικό γενεαλογικό κλαδί
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Science Advances, ανασυνθέτει περίπου 3.500 χρόνια εξέλιξης του ιού. Τα αρχαία γονιδιώματα έδειξαν ότι η νόσος είχε ήδη εγκατασταθεί σε εξημερωμένα κοπάδια πριν από σχεδόν τέσσερις χιλιετίες. Οι αναλύσεις υποδεικνύουν επίσης ότι οι κύριες γραμμές των capripoxvirus διαφοροποιήθηκαν σε μια περίοδο που συνέπεσε με μεγάλες μετακινήσεις και αλλαγές στην κτηνοτροφία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει μια μεσαιωνική ευρωπαϊκή γενεαλογική γραμμή του ιού, διαφορετική από τις σύγχρονες, η οποία φαίνεται ότι κυκλοφορούσε ευρέως και αργότερα εξαφανίστηκε. Οι περγαμηνές λειτουργούν έτσι σαν δειγματοληψία κοπαδιών για τα οποία δεν υπάρχει κανένα κτηνιατρικό αρχείο.
Η ευλογιά των προβάτων είναι σοβαρή, μεταδοτική ζωονόσος για τα κοπάδια και εξακολουθεί να προκαλεί οικονομικές απώλειες σε πολλές περιοχές. Η έρευνα δεν ισχυρίζεται ότι οι αρχαίες αλληλουχίες δίνουν άμεσα ένα νέο εμβόλιο. Προσφέρουν όμως μια πολύ μακρύτερη γραμμή βάσης: δείχνουν ποια τμήματα του γονιδιώματος παρέμειναν σταθερά και πότε εμφανίστηκαν διαφοροποιήσεις που μπορεί να συνδέονται με την προσαρμογή του ιού στον ξενιστή.
Τα αντικείμενα έχουν περισσότερες από μία ιστορίες
Μέχρι σήμερα ένα χειρόγραφο μπορούσε να χρονολογηθεί από τη γραφή του, τις χρωστικές, τη βιβλιοδεσία ή το ιστορικό της βιβλιοθήκης του. Η μοριακή ανάλυση προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Το ζώο, ο τόπος εκτροφής, οι μικροοργανισμοί του δέρματος και οι ασθένειες της εποχής μπορούν να αφήσουν ίχνη πάνω στην ίδια σελίδα.
Αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κοιτάμε τα κατάλοιπα του παρελθόντος. Ένα μικρό γράμμα πάνω σε ένα αρχαίο αντικείμενο μπορεί να αλλάξει την ερμηνεία του, όπως συνέβη με το ελληνικό «Ο» στο δαχτυλίδι που συνδέθηκε με τον Πόντιο Πιλάτο. Η θέση όπου βρέθηκε ένα αντικείμενο μπορεί να το προστατεύσει, όπως το άγαλμα που σώθηκε κάτω από ρωμαϊκό δρόμο. Ακόμη και ένας σκελετός σε αρχαίο πηγάδι μπορεί να θέσει ερωτήματα που δεν απαντώνται μόνο από τα οστά.
Δες κ αυτό
Η νέα εργασία ανοίγει την πιθανότητα να βρεθούν σε άλλα βιβλία ίχνη παθογόνων των ζώων, ακόμη και συγγενικών ιών όπως η ευλογιά των αιγών. Απαιτείται βέβαια προσεκτική, ελάχιστα επεμβατική δειγματοληψία και συνεργασία συντηρητών, ιστορικών και γενετιστών. Το εντυπωσιακό συμπέρασμα είναι απλό: οι σελίδες δεν διέσωσαν μόνο τις λέξεις των ανθρώπων. Διέσωσαν, χωρίς κανείς να το γνωρίζει, και ένα αόρατο αρχείο της ζωής που υπήρχε γύρω τους.
Ενδεικτική φωτογραφία παλαιού χειρογράφου: Rahime Gül / Pexels. Δεν απεικονίζει τα χειρόγραφα της έρευνας. Πηγή εικόνας
