Η Ατακάμα της Χιλής είναι σήμερα συνώνυμη με την ακραία ξηρασία. Ένα μικρό απολιθωμένο δόντι, ηλικίας περίπου 8,8 εκατομμυρίων ετών, όμως, δείχνει ότι τουλάχιστον ένα τμήμα της περιοχής φιλοξενούσε τότε νερό και ζώα που δύσκολα θα φανταζόταν κανείς σε ένα τέτοιο τοπίο: συγγενείς των σημερινών καπιμπάρα.
Το εύρημα δεν είναι ολόκληρος σκελετός, ούτε αποδεικνύει ότι όλη η Ατακάμα ήταν κάποτε ένα απέραντο τροπικό δάσος. Είναι ένα μερικό γομφίο, που οι ερευνητές απέδωσαν στο εξαφανισμένο γένος Cardiatherium. Η σημασία του μεγαλώνει επειδή δεν στέκεται μόνο του: φυτικά μικροαπολιθώματα και γεωχημικά ίχνη από τα ίδια στρώματα προσφέρουν ενδείξεις για ένα πολύ πιο υγρό, τοπικό οικοσύστημα.
Ένας γομφίος και ένα διαφορετικό τοπίο
Η μελέτη, με πρώτη συγγραφέα την παλαιοντολόγο Carolina S. Gutstein, δημοσιεύτηκε στο Scientific Reports. Το απολίθωμα βρέθηκε στη νότια Ατακάμα και χρονολογήθηκε περίπου στα 8,8 εκατομμύρια χρόνια, με το πιθανό εύρος να εκτείνεται από 9,6 έως 7,9 εκατομμύρια χρόνια. Η ακριβής ηλικία δεν προέκυψε από το ίδιο το δόντι, αλλά από τη γεωλογική θέση του και τη χρονολόγηση ζιρκονίων σε ηφαιστειακή τέφρα των στρωμάτων.
Οι σημερινές καπιμπάρα είναι ημιυδρόβια τρωκτικά: χρειάζονται σταθερή πρόσβαση σε γλυκό νερό και βλάστηση κοντά σε ποτάμια ή υγροτόπους. Το Cardiatherium ήταν συγγενικό, όχι όμως το ίδιο ζώο με το σύγχρονο είδος. Η παρουσία του στη σημερινή παράκτια έρημο κάνει πιο εύλογη την ύπαρξη μόνιμων ή επαναλαμβανόμενων υδάτινων καταφυγίων εκείνη την εποχή.
Οι ερευνητές συνδύασαν το δόντι με φυτολίθους —μικροσκοπικά αποτυπώματα που αφήνουν τα φυτά— και σταθερά ισότοπα από ανθρακικά πετρώματα του εδάφους. Οι φυτολίθοι περιλαμβάνουν ενδείξεις για φοίνικες και άλλα πλατύφυλλα φυτά, ενώ τα ισότοπα συνάδουν με βλάστηση κυρίως τύπου C3. Με απλά λόγια, τα στοιχεία δείχνουν ένα μωσαϊκό από παρόχθια βλάστηση και γλυκά νερά, όχι το σημερινό άνυδρο σκηνικό.
Τι αλλάζει — και τι δεν αποδεικνύει
Η πιο εντυπωσιακή συνέπεια αφορά την ιστορία της ξηρασίας. Συχνά περιγράφεται η Ατακάμα ως μία από τις αρχαιότερες συνεχώς ξηρές περιοχές του πλανήτη. Το νέο εύρημα δεν αρκεί για να ακυρώσει συνολικά αυτή την εικόνα. Δείχνει ότι η νότια Ατακάμα είχε υγρά οικοσυστήματα στο ύστερο Μειόκαινο· δεν αποδεικνύει πως ολόκληρη η έρημος, σε όλη της την έκταση, είχε τότε το ίδιο κλίμα ή ότι η ξηρασία σταμάτησε παντού.
Αυτό είναι κρίσιμο, επειδή οι έρημοι δεν είναι ενιαίες και αμετάβλητες. Η βροχή, τα υπόγεια νερά, οι ποταμοί και οι τοπικές λεκάνες μπορούν να δημιουργούν μικρές νησίδες ζωής μέσα σε πολύ ξηρές ευρύτερες περιοχές. Το απολιθωμένο δόντι λειτουργεί σαν ένδειξη ότι ένα τέτοιο καταφύγιο υπήρχε εκεί όπου σήμερα βλέπουμε ελάχιστη βλάστηση. Οι ερευνητές προτείνουν επίσης ότι οι πρόγονοι των καπιμπάρα ίσως έφτασαν δυτικά των Άνδεων από υγρότερες περιοχές της ηπείρου. Αυτό είναι ερμηνεία της κατανομής και της γεωλογικής ιστορίας, όχι κάτι που αποδεικνύεται από ένα μόνο δόντι.
Η ιστορία θυμίζει ότι τα απολιθώματα μπορούν να αλλάξουν την εικόνα μας για ένα τοπίο χωρίς να ανατρέπουν κάθε προηγούμενη γνώση. Στο KIOMOS έχουμε δει ανάλογα πώς ένα μεμονωμένο εύρημα ανοίγει μεγαλύτερο ερώτημα: από ένα φτερό που διασώθηκε μέσα σε απολίθωμα κοπράνων δεινοσαύρου μέχρι ένα απολιθωμένο ρύγχος φάλαινας από τον βαθύ Ειρηνικό. Και στις δύο περιπτώσεις, το ενδιαφέρον βρίσκεται όχι μόνο στο αντικείμενο, αλλά στο περιβάλλον που το διατήρησε.
Για την Ατακάμα, η ασφαλής διατύπωση είναι πιο συναρπαστική από τον υπερβολικό τίτλο: πριν από εκατομμύρια χρόνια, ένα μέρος της σημερινής ερήμου ήταν αρκετά υγρό ώστε να στηρίζει ημιυδρόβια τρωκτικά. Το πώς συνδέονταν αυτά τα υδάτινα καταφύγια μεταξύ τους και πώς πέρασαν τα ζώα τις Άνδεις παραμένει ανοιχτό ερευνητικό ερώτημα.
Πηγές: Η πρωτογενής μελέτη στο Scientific Reports · Πανεπιστήμιο Santo Tomás · University of Arizona / EurekAlert.
