Δυο άνθρωποι που έζησαν στο νησί Σουλαουέζι της Ινδονησίας άφησαν πίσω τους κάτι περισσότερο από οστά. Στα δόντια τους υπήρχαν βαθιές, στρογγυλεμένες αυλακώσεις και ένα χημικό ίχνος που άντεξε χιλιάδες χρόνια. Ο συνδυασμός οδηγεί σε μια εντυπωσιακή ερμηνεία: κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες χρησιμοποιούσαν συστηματικά καρπούς μπέτελ πολύ πριν από την εμφάνιση της γεωργίας, πιθανώς ήδη πριν από 25.000 χρόνια.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Science Advances, δεν στηρίχθηκε σε έναν μόνο δείκτη. Οι ερευνητές εξέτασαν δύο σπάνιους σκελετούς, ο παλαιότερος από τους οποίους χρονολογείται μεταξύ 25.000 και 16.000 ετών και ο νεότερος μεταξύ 7.600 και 6.300 ετών. Και στους δύο εντόπισαν μια ασυνήθιστη φθορά που δεν έμοιαζε με εκείνη της καθημερινής μάσησης τροφής.
Οι αυλακώσεις που πρόδωσαν τη συνήθεια
Οι καρποί της Areca catechu, γνωστοί ως areca ή betel nuts, περιέχουν αρεκολίνη. Η ουσία προκαλεί ήπια ευφορία και αυξημένη εγρήγορση. Σήμερα συνήθως ο σπόρος τεμαχίζεται και μασιέται μαζί με σβησμένο ασβέστη και άλλα συστατικά. Στην προϊστορική περίπτωση, όμως, η μορφή της φθοράς δείχνει ότι οι άνθρωποι πιθανότατα κρατούσαν και έγλειφαν ή ρουφούσαν ολόκληρο τον σκληρό καρπό επί μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Για να ελέγξει αν αυτό αρκούσε ώστε να υπάρξει πραγματική επίδραση στον οργανισμό, η ομάδα έβαλε καρπούς σε τεχνητό σάλιο και δοκίμασε το υγρό σε ανθρώπινους υποδοχείς που είχαν εκφραστεί σε ωοκύτταρα βατράχου. Η αρεκολίνη απελευθερώθηκε σε ποσότητα ικανή να επηρεάσει τη νευρική λειτουργία. Ακόμη πιο δύσκολο να αποδοθεί στην τύχη ήταν το γεγονός ότι βιοχημική ανάλυση ανίχνευσε την ίδια ουσία μέσα στους αρχαίους οδοντικούς ιστούς.
Ένα παυσίπονο που μπορούσε να γίνει παγίδα
Οι ερευνητές προτείνουν μια ανθρώπινη εξήγηση για την αρχή της συνήθειας. Οι πληθυσμοί του Σουλαουέζι αντιμετώπιζαν συχνά σοβαρά οδοντικά προβλήματα, ενώ η αρεκολίνη έχει αναλγητική δράση. Ένας σκληρός καρπός ίσως έδινε προσωρινή ανακούφιση από τον πονόδοντο. Με την επανάληψη, όμως, έτριβε τα δόντια μέχρι σημείου να εκθέτει σε ορισμένες περιπτώσεις τον πολφό, αυξάνοντας τον πόνο, τις δυσκολίες στη διατροφή και τον κίνδυνο χρόνιας λοίμωξης.
Δημιουργείται έτσι ένα σχεδόν σύγχρονο μοτίβο: κάτι που αρχίζει ως ανακούφιση μπορεί να χειροτερεύει το ίδιο πρόβλημα που προσπαθεί να κατευνάσει. Η έρευνα δεν μπορεί να γνωρίζει τα κίνητρα κάθε ανθρώπου ούτε να αποδείξει ότι όλοι οι κάτοικοι της περιοχής είχαν την ίδια πρακτική. Δείχνει όμως ότι η χρήση μιας νευροδραστικής φυτικής ουσίας είχε γίνει επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά σε τουλάχιστον ορισμένους ανθρώπους.
Η ιστορία των ουσιών πριν από τη γεωργία
Πολλά σενάρια τοποθετούσαν την οργανωμένη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών μετά τη μόνιμη εγκατάσταση και τη γεωργία. Ως παλιό σημείο αναφοράς αναφέρεται η παραγωγή ζυμωμένων ποτών πριν από περίπου 13.000 χρόνια. Το εύρημα από την Ινδονησία μεταφέρει τη συζήτηση βαθιά στην ύστερη Εποχή των Παγετώνων και υποδηλώνει ότι οι τροφοσυλλέκτες γνώριζαν πολύ καλά τις ιδιότητες των φυτών γύρω τους.
Το συμπέρασμα χρειάζεται τη σωστή διατύπωση: οι συγγραφείς μιλούν για πιθανώς την αρχαιότερη καταγεγραμμένη ένδειξη συστηματικής χρήσης νευροδραστικού φυτού, όχι για την πρώτη φορά που άνθρωπος δοκίμασε μια ουσία. Η αρχαιολογία σπάνια βλέπει τέτοιες στιγμές απευθείας. Εδώ τις πλησίασε επειδή η συμπεριφορά χάραξε κυριολεκτικά το σώμα.
Τα αρχαία κατάλοιπα συχνά αποκαλύπτουν πράγματα που τα αντικείμενα μόνα τους δεν μπορούν να πουν. Πρόσφατα, ένα οστό χεριού Ντενίσοβαν συναρμολογήθηκε από 60.000 θραύσματα, ενώ DNA ιών βρέθηκε μέσα σε μεσαιωνικές περγαμηνές. Στο Σουλαουέζι, το αρχείο δεν ήταν ένα εργαλείο ή ένα αγγείο, αλλά η φθορά και η χημεία δυο ανθρώπινων στόματων.
Πηγές
- Science Advances — Betel nut sucking is the earliest recorded evidence for the habitual use of a neuroactive plant drug
- Griffith University — Ice Age origins of one of humanity’s oldest drug habits
Φωτογραφία αρχείου: Maor Attias / Pexels Πηγή εικόνας
